Tajikistan earthquake: ११ एप्रिल २०२५ रोजी सकाळी आणि १२ एप्रिल २०२५ रोजी उशिरा रात्री आलेल्या दोन वेगवेगळ्या भूकंपांमुळे ताजिकिस्तान हादरले. पहिला भूकंपाची तीव्रता रिक्टर स्केलवर 4.2 इतकी नोंदवली गेली. नॅशनल सेंटर फॉर सिस्मॉलॉजी (NCS) नुसार, या भूकंपाचा केंद्रबिंदू जमिनीखाली 110 किलोमीटर खोल होता, ज्यामुळे त्याचा प्रभाव तुलनेने कमी होता.
दुसरा भूकंप, जो अधिक तीव्र होता, त्याची तीव्रता रिक्टर स्केलवर 6.1 इतकी होती, आणि तो 12 एप्रिल 2025 रोजी रात्री उशिरा आला. या भूकंपाचा केंद्रबिंदू ताजिकिस्तानातील ग्रामीण भागात होता, ज्यामुळे काही ठिकाणी भौतिक नुकसान झाले. दोन्ही भूकंपांचा केंद्रबिंदू पामीर पठाराच्या जवळ होता, जे भूकंपप्रवण क्षेत्र मानले जाते.
Tajikistan earthquake: २४ तासात बसले भूकंपाचे दोन धक्के
11 एप्रिल 2025 रोजी सकाळी ताजिकिस्तानात आलेल्या पहिल्या भूकंपाची तीव्रता कमी असली तरी त्याने स्थानिक रहिवाशांमध्ये भीती निर्माण केली. रिक्टर स्केलवर 4.2 तीव्रतेचा हा भूकंप जमिनीखाली 110 किलोमीटर खोलवर आला, ज्यामुळे भूपृष्ठावरील हानी कमी झाली. या भूकंपाचे हादरे ताजिकिस्तानच्या पूर्वेकडील भागात, विशेषत: गॉर्नो-बदख्शान स्वायत्त प्रांतात जाणवले. स्थानिक वृत्तसंस्थांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या Tajikistan earthquake मुळे कोणतेही मोठे भौतिक नुकसान किंवा जीवितहानी झाली नाही. मात्र, ग्रामीण भागातील काही जुन्या इमारतींना किरकोळ तडे गेले. या Tajikistan earthquake ने स्थानिकांना भविष्यातील मोठ्या भूकंपाच्या शक्यतेबद्दल सतर्क केले.
12 एप्रिल 2025 रोजी रात्री उशिरा आलेला दुसरा Tajikistan earthquake अधिक तीव्र आणि प्रभावी होता. रिक्टर स्केलवर 6.1 तीव्रतेचा हा भूकंप ताजिकिस्तानच्या मध्य आणि पूर्व भागात जाणवला. या भूकंपाचा केंद्रबिंदू जमिनीखाली सुमारे 20 किलोमीटर खोलवर होता, ज्यामुळे त्याचा प्रभाव अधिक तीव्र होता. हा भूकंप ताजिकिस्तानच्या राजधानी दुषान्बेपासून काही अंतरावर आला, ज्यामुळे शहरातील रहिवाशांमध्ये घबराट पसरली. या भूकंपामुळे ग्रामीण भागातील अनेक घरे आणि सार्वजनिक इमारतींना नुकसान झाले. काही ठिकाणी रस्त्यांना तडे गेले, तर काही भागात वीजपुरवठा खंडित झाला. स्थानिक प्रशासनाने तातडीने बचावकार्य सुरू केले, आणि जखमींना जवळच्या रुग्णालयांत दाखल करण्यात आले.
दुसऱ्या Tajikistan earthquake मुळे ताजिकिस्तानात लक्षणीय नुकसान झाले, तर पहिल्या भूकंपाचा प्रभाव तुलनेने कमी होता. 6.1 तीव्रतेच्या भूकंपामुळे ग्रामीण भागातील अनेक घरे कोसळली, विशेषत: माती आणि दगडांपासून बांधलेली पारंपरिक घरे. प्राथमिक अहवालांनुसार, या भूकंपात काही जण जखमी झाले, परंतु कोणतीही जीवितहानी नोंदवली गेली नाही.गॉर्नो-बदख्शान आणि खatlलॉन प्रांतातील काही गावांमध्ये पाणीपुरवठा आणि वीज यंत्रणा खंडित झाल्या. भूकंपामुळे रस्त्यांवरील खड्डे आणि भेगा यामुळे वाहतूक व्यवस्थाही प्रभावित झाली. स्थानिक समुदायांनी स्वत:हून बचावकार्य सुरू केले, तर प्रशासनाने तातडीने मदतकार्य हाती घेतले.
सरकारी आणि आंतरराष्ट्रीय प्रतिसाद
ताजिकिस्तान सरकारने दुसऱ्या Tajikistan earthquake नंतर तातडीने आपत्ती व्यवस्थापन यंत्रणा कार्यान्वित केली. स्थानिक प्रशासनाने प्रभावित क्षेत्रात तंबू, अन्न, पाणी आणि वैद्यकीय सुविधा पुरवण्यास सुरुवात केली. ताजिकिस्तानच्या आपत्कालीन व्यवस्थापन मंत्रालयाने आंतरराष्ट्रीय समुदायाकडे मदतीचे आवाहन केले, विशेषत: वैद्यकीय उपकरणे आणि तात्पुरत्या निवाऱ्यासाठी. युनायटेड नेशन्स आणि इतर आंतरराष्ट्रीय संस्थांनी ताजिकिस्तानला तातडीने मदत पाठवण्याचे आश्वासन दिले. रशिया, चीन आणि उझबेकिस्तानसारख्या शेजारील देशांनीही मानवीय मदत पाठवली. स्थानिक स्वयंसेवी संस्थांनी प्रभावित कुटुंबांना अन्न आणि कपडे वाटप केले.
ताजिकिस्तानचे भौगोलिक स्थान आणि भूकंपाची पार्श्वभूमी
ताजिकिस्तान हा मध्य आशियातील एक पहाडी देश आहे, ज्याची सीमा अफगाणिस्तान, उझबेकिस्तान, किर्गिझस्तान आणि चीन यांच्याशी आहे. येथील भूभाग प्रामुख्याने पामीर पर्वतरांगांनी व्यापलेला आहे, ज्यामुळे याला “जगाचे छप्पर” (Roof of the World) असेही संबोधले जाते. देशातील ५०% पेक्षा जास्त भूभाग समुद्रसपाटीपासून ३,००० मीटरपेक्षा जास्त उंचीवर आहे. या भौगोलिक रचनेमुळे ताजिकिस्तान भूकंपाच्या दृष्टीने अत्यंत संवेदनशील आहे.
भूकंप हा पृथ्वीच्या कवचातील अचानक ऊर्जा उत्सर्जनामुळे होणारा भूगर्भीय धक्का आहे, जो भूकंपीय लहरी निर्माण करतो. ताजिकिस्तान भारतीय आणि युरेशियन टेक्टॉनिक प्लेट्सच्या सीमेजवळ आहे, ज्यामुळे भूगर्भीय हालचाली सतत होत राहतात. या प्लेट्स एकमेकांवर दबाव टाकतात, ज्यामुळे भूकंपाचे धक्के निर्माण होतात. याशिवाय, पामीर आणि हिंदूकुश क्षेत्रातील फॉल्ट लाइन्स (भेग रेषा) देखील भूकंपांचे प्रमुख कारण आहेत.
ताजिकिस्तानमधील भूकंपांचा इतिहास
Tajikistan earthquake चा इतिहास पाहता, येथे अनेकदा सौम्य ते मध्यम तीव्रतेचे भूकंप होतात, तर काही वेळा विनाशकारी भूकंपांनीही हानी पोहोचवली आहे. यातील प्रमुख भूकंप खालीलप्रमाणे आहेत:
१९४९ खैत भूकंप: रिश्टर स्केलवर ७.५ तीव्रतेचा हा भूकंप ताजिकिस्तानच्या खैत परिसरात झाला. यामुळे सुमारे २९,००० लोकांचा मृत्यू झाला आणि मोठ्या प्रमाणात पायाभूत सुविधांचे नुकसान झाले.
१९८५ कायक्कुम भूकंप: या भूकंपाने उत्तर ताजिकिस्तानला धक्का दिला, ज्यामुळे अनेक गावे उद्ध्वस्त झाली.
२०१५ हिंदूकुश भूकंप: हिंदूकुश क्षेत्रात झालेल्या ७.५ तीव्रतेच्या भूकंपाचे धक्के ताजिकिस्तानपर्यंत जाणवले, ज्यामुळे काही प्रमाणात नुकसान झाले.
ताजिकिस्तानमधील भूकंपांची कारणे
ताजिकिस्तानमधील भूकंपां ची कारणे प्रामुख्याने नैसर्गिक आणि काही प्रमाणात मानवनिर्मित असू शकतात. यातील प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
टेक्टॉनिक प्लेट्सच्या हालचाली: ताजिकिस्तान अल्पाईड बेल्टमध्ये आहे, जिथे भारतीय प्लेट युरेशियन प्लेटखाली सरकते. या प्रक्रियेला सबडक्शन म्हणतात, ज्यामुळे प्रचंड दबाव निर्माण होतो आणि भूकंप होतात.
फॉल्ट लाइन्स: पामीर आणि हिंदूकुश क्षेत्रात अनेक सक्रिय फॉल्ट लाइन्स आहेत. जेव्हा या फॉल्ट्सवर ताण जमा होतो आणि अचानक मुक्त होतो, तेव्हा भूकंप येतो.
ज्वालामुखीय क्रियाकलाप: ताजिकिस्तानमध्ये ज्वालामुखी नाहीत, परंतु आसपासच्या क्षेत्रातील भूगर्भीय अस्थिरता भूकंपांना चालना देऊ शकते.
मानवनिर्मित कारणे: खाणकाम, मोठी धरणे बांधणे, आणि भूगर्भातील पाण्याचा उपसा यांसारख्या मानवी कृतींमुळेही काहीवेळा सौम्य भूकंप होऊ शकतात, जरी यांचा प्रभाव तुलनेने कमी असतो.