Axiom 4 (Ax-4) ही एक महत्त्वाची खाजगी अंतराळ मोहीम आहे जी इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशन (ISS) वर पाठवण्यात आली आहे. ही मोहीम Axiom Space या खासगी संस्थेने NASA, SpaceX, आणि ISRO (भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था) यांच्या सहकार्याने आयोजित केली आहे. २५ जून २०२५ रोजी भारतासाठी अत्यंत महत्त्वपूर्ण असलेल्या या मोहिमेने ४१ वर्षांनंतर मानव अंतराळयात्रेत भारताचे पुनरागमन घडवले.
Axiom 4 चे मुख्य वैशिष्ट्य
Axiom 4 हे Axiom Space चे चौथे खाजगी अंतराळवीर मिशन आहे. त्याचे उद्दिष्ट व्यावसायिक अंतराळ संशोधन वाढवणे, सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणात संशोधन करणे आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्य वाढवणे आहे. १४ दिवसांच्या या मोहिमेत वैज्ञानिक प्रयोग, तंत्रज्ञान प्रात्यक्षिके आणि शैक्षणिक उपक्रम केले जातील.
Axiom 4 मिशनचे अंतराळवीर NASA च्या केनेडी स्पेस सेंटर, फ्लोरिडा येथून २५ जून २०२५ रोजी दुपारी १२:०१ वाजता (IST) SpaceX च्या Falcon 9 Block 5 रॉकेट व Crew Dragon C213 “Grace” यानातून इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशनच्या दिशेने झेपावले. उड्डाणपूर्वी Falcon 9 मध्ये लिक्विड ऑक्सिजन गळती व ISS च्या झ्वेझ्दा मॉड्यूलमध्ये दबाव गळती आढळली, त्यामुळे मोहिमेत विलंब झाला व अंतराळवीरांना दीर्घकालीन क्वारंटाईनमध्ये ठेवले गेले.
Axiom 4 मोहिमेत ४ वेगवेगळ्या देशांच्या अंतराळवीरांचे पथक सामील आहे.
- कमांडर: पेगी व्हिटसन (USA) – माजी NASA अंतराळवीर.
- पायलट: ग्रुप कॅप्टन शुभांशू शुक्ला (भारत) – भारतीय वायुदल अधिकारी व ISRO अंतराळवीर.
- मिशन स्पेशालिस्ट्स: स्लावोश उझनान्स्की (पोलंड) व टिबोर कापू (हंगेरी).
Axiom 4 मोहिमेत भारताचे योगदान व सहभाग
Axiom 4 मुळे राकेश शर्मांनंतर ४१ वर्षांनी एक भारतीय अंतराळवीर ISS वर गेला आहे. शुभांशू शुक्ला हे ISS ला भेट देणारे पहिले भारतीय बनले. २०२४ मध्ये ISRO व Axiom Space यांच्यात Space Flight Agreement (SFA) साइन झाला.
ISRO ने गगनयान प्रशिक्षण घेतलेल्या दोन वैमानिकांची निवड केली – शुभांशू शुक्ला (मुख्य) आणि प्रसंथ बालकृष्णन नायर (बॅकअप). ऑगस्ट २०२४ पासून त्यांचे प्रशिक्षण अमेरिका, ESA, आणि SpaceX सोबत सुरू झाले. शुक्ला व नायर यांनी नोव्हेंबर २०२४ पर्यंत प्राथमिक प्रशिक्षण पूर्ण केले. पुढील तयारी Houston येथून केली गेली. ESA बरोबर संयुक्त सूक्ष्म गुरुत्व प्रयोगसुद्धा केले गेले.
Axiom 4 मोहिमेत भारताचे वैज्ञानिक प्रयोग
Ax-4 मोहिमेत ३१ देशांचे सुमारे ६० प्रयोग समाविष्ट आहेत. भारत ७ प्रमुख प्रयोगांचे नेतृत्व करत आहे.
- स्पेस मायक्रोअल्गी – ICGEB व NIPGR यांच्या सहकार्याने मायक्रोअल्गीवर सूक्ष्म गुरुत्व व किरणोत्सर्गाचा परिणाम अभ्यासला जातो.
- अन्नधान्य बीज प्रयोग – IIST व केरळ कृषी विद्यापीठा मार्फत ६ पिकांच्या बियाण्यांच्या वाढीवर परिणाम.
- मायोजेनेसिस – InStem संस्थेद्वारे स्नायूंच्या पुनरुत्पादनावर सूक्ष्म गुरुत्वात चालणाऱ्या पोषक तत्वांचा परिणाम.
- कॉग्निटिव्ह परिणाम – शून्य गुरुत्वात संगणक स्क्रीन वापराचा मानवी मेंदूवर व दृष्टीवर परिणाम.
- सायनोबॅक्टेरिया अभ्यास – सूक्ष्म जिवाणूंवर सूक्ष्म गुरुत्वाचा परिणाम.
- वनस्पतींची सहनशक्ती – अतीव पर्यावरणात वनस्पतींच्या टिकण्यामागील अणुवैज्ञानिक प्रक्रिया.
- टार्डिग्रेड सर्व्हायवल – अवकाशात टिकू शकणाऱ्या प्रजातीवर अभ्यास.
Axiom 4 मोहिमेचे भारतासाठी धोरणात्मक आणि आर्थिक महत्त्व
Axiom 4 मोहिमेत शुक्ला यांचा सहभाग भारताच्या स्वदेशी मानवी मोहिमेसाठी (गगनयान) उपयुक्त अनुभव देईल. भारताने यशस्वीपणे व्यावसायिक अंतराळ मोहिमांमध्ये आपली उपस्थिती दर्शवली आहे. Axiom 4 ही मोहिम Axiom Space च्या भविष्यातील व्यावसायिक अंतराळ स्थानक उपक्रमांचा भाग आहे.
भारताची जागतिक अंतराळ बाजारात २% हिस्सेदारी आहे, ज्यात भर पडू शकते. भारताच्या अंतराळ विभागाने या मोहिमेसाठी ₹४१३ कोटींची गुंतवणूक केली. २५ जून २०२५ रोजी Axiom Space व Skyroot Aerospace (भारत) यांच्यात करार झाला, जो भविष्यात प्रक्षेपण व ऑर्बिटल पायाभूत सुविधा क्षेत्रात सहकार्य साधेल.
Axiom 4 मोहिमेसाठी आंतरराष्ट्रीय सहकार्य
भारत, पोलंड आणि हंगेरीचे अंतराळवीर एका मिशनमध्ये सहभागी झालेत, ४० वर्षांनंतर त्यांच्या देशांसाठी हा पहिलाच ISS अनुभव आहे. तांत्रिक अडचणी असूनही NASA व Roscosmos ने एकत्र काम केले, ISS चे जागतिक सहकार्याचे स्वरूप अधोरेखित केले. हंगेरीने ESA च्या बाहेर आपला HUNOR कार्यक्रम तयार केला आहे.
Axiom 4 ही केवळ एक खाजगी अंतराळ मोहीम नसून भारतासाठी मानवी अंतराळ संशोधनाच्या नव्या युगाची सुरुवात आहे. ISRO व शुभांशू शुक्ला यांच्या सहभागामुळे भारताचे जागतिक अंतराळ सहकार्य अधिक दृढ झाले आहे. ही मोहीम केवळ तांत्रिकदृष्ट्या नव्हे तर राष्ट्रीय अभिमान, वैज्ञानिक संशोधन आणि आर्थिक भागीदारीच्या दृष्टिकोनातूनही ऐतिहासिक आहे.
