भारताच्या ‘Chicken Neck’ जवळ चीनचा शिरकाव हा एक अत्यंत संवेदनशील भू-राजकीय मुद्दा आहे, जो भारताच्या राष्ट्रीय सुरक्षेला थेट आव्हान देणारा आहे. ‘चिकन नेक’ किंवा सिलिगुडी कॉरिडॉर हा पश्चिम बंगालमधील एक अरुंद भूभाग आहे, जो भारताच्या मुख्य भूभागाला ईशान्येकडील आठ राज्यांशी (अरुणाचल प्रदेश, आसाम, मणिपूर, मेघालय, मिझोराम, नागालँड, त्रिपुरा आणि सिक्कीम) जोडतो.
हा कॉरिडॉर अवघ्या २२ – २६ किलोमीटर रुंदीचा आहे आणि त्याच्या भौगोलिक स्थानामुळे तो भारताच्या सामरिक दृष्टिकोनातून अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या क्षेत्रात चीनच्या हालचालींमुळे भारताच्या सुरक्षेला धोका निर्माण झाला आहे, विशेषतः बांगलादेशातील काही प्रकल्पांद्वारे चीनने अप्रत्यक्षपणे प्रभाव वाढवण्याचा प्रयत्न केला आहे.
काय आहे Chicken Neck.?
सिलिगुडी कॉरिडॉर, ज्याला त्याच्या भौगोलिक आकारामुळे (मुर्गीच्या मानेसारखा) “चिकन नेक” म्हणतात आणि हा भाग भारताच्या सुरक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण तो नेपाल, बांगलादेश, भूतान आणि चीनच्या सीमांजवळ आहे., हा भारताच्या भू-राजकीय आणि लष्करी रणनीतीचा एक मध्यवर्ती घटक आहे.
हा २२ – २६ किमी रुंदीचा भूभाग भारताच्या मुख्य भूमीला पूर्वोत्तर राज्यांशी जोडणारा एकमेव मार्ग आहे. यामुळे, हा कॉरिडॉर भारताच्या ईशान्येकडील राज्यांसाठी पुरवठा, संरक्षण आणि संवादाचे प्रमुख साधन आहे. या कॉरिडॉरच्या एका बाजूला बांगलादेश, दुसऱ्या बाजूला नेपाळ आणि उत्तरेला भूतान आहे, तर जवळच चीनचा प्रभाव असलेला तिबेटी प्रदेश आहे. यामुळे हा भाग भू-राजकीय दृष्टिकोनातून अत्यंत संवेदनशील बनतो.
जर या कॉरिडॉरवर कोणत्याही प्रकारे अडथळा निर्माण झाला किंवा तो ताब्यात घेतला गेला, तर ईशान्य भारत मुख्य भूभागापासून पूर्णपणे वेगळा होऊ शकतो. यामुळे भारताची संरक्षण क्षमता आणि राष्ट्रीय एकता धोक्यात येऊ शकते. याच कारणामुळे, भारताने या क्षेत्रात सैन्य तैनात केले आहे आणि सतत सतर्कता बाळगली आहे.
लालमोनिरहाट विमानतळ सक्रिय करण्यात चीनचा सहभाग ठरणार भारतासाठी डोकेदुखी
अलीकडील काळात, बांगलादेशातील काही प्रकल्पांद्वारे चीनने सिलिगुडी कॉरिडॉरजवळ आपला प्रभाव वाढवण्याचा प्रयत्न केला आहे. विशेषतः, बांगलादेशातील लालमोनिरहाट येथील हवाई तळाच्या पुनरुज्जनन प्रकल्पात चीनच्या सहभागाची चर्चा आहे. हा हवाई तळ (Chicken Neck) पासून अवघ्या १५ किलोमीटर अंतरावर आहे, जो दुसऱ्या महायुद्धानंतर बंद अवस्थेत आहे.
अलीकडील अहवालांनुसार, बांगलादेश सरकारने या विमानतळाला पुन्हा सक्रिय करण्यासाठी चीनकडून मदत मागितली आहे. चिनी अधिकाऱ्यांनी या विमानतळाला भेट दिल्याची माहिती आहे, आणि हा प्रकल्प नागरी किंवा सैन्य वापरासाठी असू शकतो, याबाबत स्पष्टता नाही. काही अहवालांनुसार, या प्रकल्पात पाकिस्तानी कंपनी उप-कंत्राटदार म्हणून सहभागी होऊ शकते, आणि काम ऑक्टोबर 2025 पासून सुरू होण्याची शक्यता आहे. या घडामोडींमुळे भारताच्या सुरक्षेच्या दृष्टिकोनातून चिंता वाढली आहे.
चीनने बांगलादेशात ‘बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्ह’ (BRI) अंतर्गत अनेक पायाभूत सुविधा प्रकल्पांमध्ये गुंतवणूक केली आहे. यामध्ये रस्ते, पूल आणि बंदरांचा समावेश आहे. यापैकी काही प्रकल्प सिलिगुडी कॉरिडॉरच्या जवळ असल्याने, भारताच्या दृष्टिकोनातून ते संशयास्पद ठरतात. उदाहरणार्थ, बांगलादेशातील चट्टोग्राम आणि कॉक्स बाजार येथील बंदरांचा विकास आणि त्यांचा संभाव्य लष्करी वापर याबाबत भारताने चिंता व्यक्त केली आहे.
भारत-चीन रणनीतीक संबंध
चीनची ही रणनीती त्याच्या व्यापक भू-राजकीय उद्दिष्टांचा भाग आहे. भारताला दक्षिण आशियातील चीनच्या प्रभावाला आव्हान देणारी शक्ती म्हणून पाहिले जाते. त्यामुळे, चीन भारताच्या संवेदनशील क्षेत्रांमध्ये दबाव निर्माण करण्याचा प्रयत्न करतो. सिलिगुडी कॉरिडॉर हा असाच एक संवेदनशील भाग आहे, जिथे थोडासा अडथळा निर्माण करूनही मोठा परिणाम साधता येऊ शकतो.
चीनने यापूर्वी भारत-चीन सीमेवर, विशेषतः लडाख आणि अरुणाचल प्रदेशात, अनेकदा आक्रमक कारवाया केल्या आहेत. २०२० मधील गलवान खोऱ्यातील संघर्ष आणि त्यानंतरच्या तणावामुळे भारत-चीन संबंध तणावपूर्ण झाले आहेत. सिलिगुडी कॉरिडॉर (Chicken Neck) जवळील चीनच्या हालचाली या व्यापक रणनीतीचा भाग असू शकतात, ज्यामध्ये भारताला अनेक आघाड्यांवर व्यस्त ठेवणे आणि त्याची संसाधने विभागणे हा हेतू आहे.
भारतासाठी चिंतेचे कारण
Chicken Neck हा भारताचा रणनीतिकदृष्ट्या संवेदनशील भाग आहे. जर या भागात शत्रू राष्ट्रांचा प्रभाव वाढला किंवा हल्ला झाला, तर पूर्वोत्तर राज्ये भारताच्या मुख्य भूमीपासून वेगळी होण्याचा धोका आहे. बांगलादेशचे अंतरिम सरकारप्रमुख मोहम्मद युनूस यांनी चीनला या भागात आर्थिक गुंतवणूक आणि विमानतळ विकासासाठी आमंत्रित केल्याने भारताची चिंता वाढली आहे.
युनूस यांनी पूर्वोत्तर राज्यांना “लँडलॉक्ड” म्हणत बांगलादेशला या क्षेत्रातील “महासागराचा संरक्षक” म्हणून मांडले आहे, ज्यामुळे भारताला अप्रत्यक्ष धोका निर्माण होऊ शकतो. चीनचे अरुणाचल प्रदेशावरील दावे आणि डोकलामसारख्या मागील विवादांच्या पार्श्वभूमीवर चीनचा या विमानतळ प्रकल्पातील सहभाग आणि त्याची चिकन नेक (Chicken Neck) जवळील उपस्थिती भारताच्या सुरक्षेला आव्हान असू शकते.
आंतरराष्ट्रीय समुदायाची भूमिका
या प्रकरणात आंतरराष्ट्रीय समुदायाची भूमिकाही महत्त्वाची आहे. अमेरिका आणि जपानसारख्या देशांनी सिलिगुडी कॉरिडॉर (Chicken Neck) च्या सुरक्षेला पाठिंबा दर्शवला आहे. क्वाड (Quad) गट, ज्यामध्ये भारत, अमेरिका, जपान आणि ऑस्ट्रेलिया यांचा समावेश आहे, याने दक्षिण आशियातील स्थैर्य आणि सुरक्षेला प्राधान्य दिले आहे. यामुळे चीनच्या आक्रमक धोरणांना काही प्रमाणात आळा बसू शकतो.
भारताची प्रतिक्रिया आणि उपाययोजना
भारत सरकार या घडामोडींवर बारीक लक्ष ठेवून आहे, आणि गुप्तचर यंत्रणांनी चिनी अधिकाऱ्यांच्या लालमोनिरहाट भेटींबाबत माहिती दिली आहे. भारताने पर्यायी मार्ग म्हणून कालादान मल्टी-मोडल ट्रान्झिट ट्रान्सपोर्ट प्रकल्पाला गती देण्याचे प्रयत्न सुरू केले आहेत, ज्यामुळे Chicken Neck वरील अवलंबित्व कमी होऊ शकते.
भारताने या धोक्याला तोंड देण्यासाठी अनेक पावले उचलली आहेत. सिलिगुडी कॉरिडॉरच्या (Chicken Neck) संरक्षणासाठी भारतीय लष्कराने तिथे मोठ्या प्रमाणात सैन्य तैनात केले आहे. याशिवाय, रस्ते, रेल्वे आणि हवाई संपर्क सुधारण्यासाठी पायाभूत सुविधांचा विकास केला जात आहे, जेणेकरून ईशान्य भारताशी संपर्क अधिक मजबूत होईल. उदाहरणार्थ, भारताने सिक्कीम आणि अरुणाचल प्रदेशात अनेक नवीन रस्ते आणि पूल बांधले आहेत, ज्यामुळे सैन्याच्या हालचाली सुलभ होतात.
भारताने बांगलादेशाशीही राजनैतिक चर्चा वाढवली आहे, जेणेकरून तिथे चीनचा प्रभाव कमी होईल. भारत आणि बांगलादेश यांच्यातील ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संबंधांचा उपयोग करून भारताने बांगलादेशाला आर्थिक आणि संरक्षण सहकार्याची ऑफर दिली आहे. याशिवाय, भारताने दक्षिण आशियातील इतर देशांसोबत, जसे की भूतान आणि नेपाळ, आपले संबंध मजबूत केले आहेत, जेणेकरून चीनचा प्रभाव रोखता येईल.
