Jane Street Group: जेन स्ट्रीट (Jane Street) ही अमेरिकेतील एक आघाडीची प्रोप्रायटरी ट्रेडिंग फर्म आहे, जी जागतिक स्तरावर स्टॉक्स, बाँड्स, ऑप्शन्स आणि डेरिव्हेटिव्हजच्या व्यापारात सक्रिय आहे. 4 जुलै 2025 रोजी, भारतीय सिक्युरिटीज अँड एक्सचेंज बोर्ड ऑफ इंडिया (SEBI) ने जेन स्ट्रीट आणि त्यांच्या संलग्न संस्थांवर भारतीय सिक्युरिटीज मार्केटमधून बंदी घालण्याचा आणि ₹4,843 कोटींची अवैध नफा जप्त करण्याचा आदेश जारी केला.
SEBI ची कारवाई आणि आरोप
SEBI ने 3 जुलै 2025 रोजी एका 105 पानांच्या अंतरिम आदेशाद्वारे Jane Street Group आणि त्यांच्या संलग्न संस्थांवर गंभीर आरोप ठेवले. या संस्थांमध्ये JSI2 Investments Private Ltd, Jane Street Singapore Pte. Ltd, Jane Street Asia Trading Ltd आणि Jane Street India Trading Private Ltd यांचा समावेश आहे. SEBI च्या मते, जेन स्ट्रीटने भारतीय डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमध्ये, विशेषतः निफ्टी आणि बँक निफ्टी इंडेक्सवर आधारित ऑप्शन्स ट्रेडिंगद्वारे बाजारात हेराफेरी केली. यामुळे त्यांनी ₹4,843 कोटींचा अवैध नफा कमावला, जो SEBI ने जप्त करण्याचे आदेश दिले आहेत.
SEBI च्या तपासानुसार, Jane Street Group ने “Extended Marking The Close” आणि इंट्रा-डे इंडेक्स मॅनिप्युलेशन रणनीतींचा वापर केला. या रणनीतींमध्ये, कंपनी सकाळी बँक निफ्टी फ्यूचर्स आणि कॅश मार्केटमध्ये मोठ्या प्रमाणात खरेदी करायची आणि त्याचवेळी बँक निफ्टी ऑप्शन्समध्ये आक्रमकपणे विक्री करायची. दुपारनंतर, त्यांच्या संलग्न संस्था फ्यूचर्स मार्केटमध्ये मोठ्या प्रमाणात विक्री करायच्या, ज्यामुळे इंडेक्सच्या बंद भावावर परिणाम होऊन त्यांना ऑप्शन्स ट्रेडिंगमधून मोठा नफा मिळायचा. उदाहरणार्थ, 17 जानेवारी 2024 रोजी, जेन स्ट्रीटने ₹4,370 कोटींची बँक निफ्टी फ्यूचर्स आणि कॅश मार्केटमध्ये खरेदी केली आणि ₹734 कोटींचा नफा कमावला.
SEBI च्या आदेशानुसार, जेन स्ट्रीटने 14 एक्सपायरी डेज दरम्यान अशा रणनीतींचा वापर केला, ज्यामुळे इंडेक्सच्या बंद भावात हेराफेरी झाली. यामुळे सामान्य गुंतवणूकदारांचे नुकसान झाले, विशेषतः रिटेल गुंतवणूकदारांचे, जे एक्सपायरी डेजवर ऑप्शन्स ट्रेडिंगमध्ये मोठ्या प्रमाणात सहभागी होतात. SEBI ने या रणनीतींना “प्रथमदर्शनी फसव्या आणि हेराफेरीच्या” ठरवले आहे, ज्या भारतीय भांडवली बाजाराच्या नियमांचे उल्लंघन करतात.
Jane Street Group चे प्रत्युत्तर
Jane Street Group ने SEBI च्या या अंतरिम आदेशाला विरोध दर्शवला आहे. कंपनीने एका निवेदनात म्हटले आहे की, ते SEBI च्या निष्कर्षांशी सहमत नाहीत आणि नियामकाशी पुढील चर्चा करून यावर तोडगा काढण्याचा प्रयत्न करतील. त्यांनी आपली सर्व जागतिक बाजारपेठांमध्ये नियामक नियमांचे पालन करण्याची वचनबद्धता व्यक्त केली आहे. तथापि, SEBI ने कंपनीला कोणत्याही सिक्युरिटीजच्या खरेदी-विक्रीपासून रोखले आहे आणि त्यांच्या बँक खात्यांवरील डेबिटवर बंदी घातली आहे.
भारतीय बाजारावरील परिणाम
SEBI च्या या कारवाईमुळे भारतीय शेअर बाजारात खळबळ उडाली आहे. 4 जुलै 2025 रोजी निफ्टी 25,400 च्या पातळीवर स्थिर राहिला, परंतु BSE, CDSL, Angel One आणि Nuvama Wealth Management यासारख्या भांडवली बाजाराशी संबंधित कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये 6-10% पर्यंत घसरण झाली. याचे कारण जेन स्ट्रीटच्या बंदीमुळे ट्रेडिंग व्हॉल्यूमवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे या कंपन्यांवर दबाव वाढला. विशेषतः, Nuvama Wealth Management, जी जेन स्ट्रीटची स्थानिक व्यापारी भागीदार आहे, तिच्या शेअर्समध्ये 10.1% घसरण झाली.
Jane Street Group ने गेल्या दोन वर्षांत भारतीय डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमधून ₹36,500 कोटींचा नफा कमावला, त्यापैकी ₹4,843 कोटी अवैध असल्याचे SEBI चे म्हणणे आहे. भारत हा जगातील सर्वात मोठा डेरिव्हेटिव्ह मार्केट आहे, आणि गेल्या पाच वर्षांत ऑप्शन्स प्रीमियम्समध्ये 11-पटीने वाढ झाली आहे. जेन स्ट्रीटसारख्या हाय-फ्रिक्वेंसी ट्रेडिंग फर्म्स या बाजारपेठेचा फायदा घेतात, परंतु त्यांच्या रणनीतींमुळे रिटेल गुंतवणूकदारांना जोखीम वाढते.
जेन स्ट्रीटची पार्श्वभूमी
जेन स्ट्रीट ही 2000 मध्ये न्यूयॉर्कमध्ये स्थापन झालेली कंपनी आहे, ज्यामध्ये 2,600 हून अधिक कर्मचारी 45 देशांमध्ये कार्यरत आहेत. कंपनी अल्गोरिदमिक ट्रेडिंग आणि डेटा-आधारित रणनीतींसाठी प्रसिद्ध आहे. ती OCaml प्रोग्रामिंग भाषेचा वापर करून आपल्या मालकीच्या सॉफ्टवेअरद्वारे बाजारातील संधी शोधते. भारतात, जेन स्ट्रीट तीन परदेशी पोर्टफोलिओ गुंतवणूकदार (FPIs) मार्फत कार्यरत आहे: Jane Street Asia Trading Limited (JSATL), Jane Street India Trading Private Limited (JSITPL) आणि Jane Street Asia LLC (JSALLC).
SEBI चा तपास आणि भविष्यातील परिणाम
SEBI ने फेब्रुवारी 2025 मध्ये जेन स्ट्रीटला NSE मार्फत एक सावधगिरी पत्र जारी केले होते, ज्यामध्ये त्यांना अशा व्यापारी रणनीती टाळण्यास सांगितले होते. तथापि, कंपनीने या रणनीती सुरू ठेवल्याचा SEBI चा दावा आहे. तपासात असे आढळले की, जेन स्ट्रीटने आपल्या संलग्न संस्थांदरम्यान “सर्क्युलर ट्रेडिंग” केली, ज्यामुळे बाजारात खोटी लिक्विडिटी आणि उच्च क्रियाकलापाचा आभास निर्माण झाला.
या कारवाईमुळे भारतातील परदेशी गुंतवणूकदारांसाठी नियामक चौकट अधिक कठोर होण्याची शक्यता आहे. SEBI ने जेन स्ट्रीटला त्यांच्या कोणत्याही ओपन डेरिव्हेटिव्ह पोजिशन्स तीन महिन्यांत किंवा कॉन्ट्रॅक्टच्या समाप्तीपर्यंत बंद करण्याचे आदेश दिले आहेत. यामुळे कंपनीच्या भारतातील कामकाजावर मोठा परिणाम होऊ शकतो.
Jane Street Group च्या भारतीय बाजारातील कारवाईने त्यांच्या तंत्रज्ञान-आधारित व्यापारी रणनीती आणि नियामक पालन यावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. SEBI च्या या कारवाईमुळे भारतीय डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमधील पारदर्शकता आणि निष्पक्षतेची गरज अधोरेखित झाली आहे. Jane Street Group ने आपल्या रणनीतींमुळे ₹36,500 कोटींचा नफा कमावला असला, तरी ₹4,843 कोटींचा अवैध नफा आणि बाजार बंदीमुळे त्यांची प्रतिष्ठा आणि भविष्यातील कामकाजावर परिणाम होऊ शकतो. रिटेल गुंतवणूकदारांचे संरक्षण आणि बाजारातील स्थिरता सुनिश्चित करण्यासाठी SEBI ची ही कारवाई एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. भविष्यात, जेन स्ट्रीट आणि इतर परदेशी ट्रेडिंग फर्म्सना भारतीय नियामकांशी अधिक पारदर्शकपणे काम करावे लागेल.
