पद्म पुरस्कारांनी सन्मानित भारताच्या अणुऊर्जा क्रांतीचे प्रणेते MR Srinivasan (मालूर रामास्वामी श्रीनिवासन) यांचे २० मे २०२५ रोजी उटी येथे वयाच्या ९५ व्या वर्षी निधन झाले. मालूर रामास्वामी श्रीनिवासन हे भारताच्या अणुऊर्जा क्षेत्रातील एक अग्रगण्य वैज्ञानिक, यांत्रिक अभियंता आणि प्रशासक होते. त्यांच्या कार्याने भारताला अणुऊर्जा क्षेत्रात स्वयंपूर्ण बनवण्यात आणि ऊर्जा सुरक्षिततेच्या दिशेने मोठे पाऊल टाकण्यास मदत केली.
MR Srinivasan: प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण
MR Srinivasan यांचा जन्म ५ जानेवारी १९३० रोजी कर्नाटकमधील मालूर येथे झाला. त्यांचे प्रारंभिक शिक्षण म्हैसूर येथील इंटरमिजिएट कॉलेजमध्ये झाले, जिथे त्यांनी विज्ञान शाखेत शिक्षण घेतले. लहानपणापासूनच त्यांना विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाची आवड होती, ज्यामुळे त्यांनी अभियांत्रिकी क्षेत्रात करिअर करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी युनिव्हर्सिटी विश्वेश्वरय्या कॉलेज ऑफ इंजिनीअरिंग (UVCE), बेंगलोर येथून १९५० मध्ये यांत्रिक अभियांत्रिकीमध्ये बॅचलर पदवी प्राप्त केली. हे महाविद्यालय प्रसिद्ध अभियंता सर एम. विश्वेश्वरय्या यांनी स्थापन केले होते, आणि येथील शिक्षणाने श्रीनिवासन यांनी तांत्रिक क्षेत्रात मजबूत पाया तयार केला.
पुढे, त्यांनी उच्च शिक्षणासाठी कॅनडातील मॅकगिल विद्यापीठ, मॉन्ट्रियाल येथे प्रवेश घेतला. त्यांनी १९५२ मध्ये यांत्रिक अभियांत्रिकीमध्ये मास्टर्स पदवी आणि १९५४ मध्ये पीएच.डी. प्राप्त केली. मॅकगिल विद्यापीठातील त्यांचे संशोधन आणि शिक्षण यामुळे त्यांना अणुऊर्जा आणि यांत्रिक अभियांत्रिकी क्षेत्रातील प्रगत तंत्रज्ञानाची सखोल माहिती मिळाली. या शिक्षणाने त्यांना भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमात योगदान देण्यासाठी आवश्यक कौशल्य आणि ज्ञान प्रदान केले. त्यांचे तांत्रिक कौशल्य आणि संशोधनात्मक दृष्टिकोन यामुळे ते भारताच्या अणुऊर्जा क्षेत्रातील एक प्रमुख व्यक्तिमत्त्व बनले.
MR Srinivasan: करिअर आणि योगदान
MR Srinivasan यांनी १९५५ मध्ये भारताच्या अणुऊर्जा विभागात (Department of Atomic Energy – DAE) प्रवेश केला आणि डॉ. होमी भाभा यांच्यासोबत काम करण्याची संधी मिळाली. डॉ. भाभा हे भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाचे जनक मानले जातात, आणि त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली श्रीनिवासन यांनी भारताच्या अणुऊर्जा संशोधनाच्या प्रारंभिक टप्प्यात मोलाची भूमिका बजावली.
त्यांनी भारताच्या पहिल्या अणु संशोधन रिएक्टर अप्सरा (१९५६) च्या निर्मितीत महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. अप्सरा रिएक्टर हा भारताच्या अणुऊर्जा संशोधनातील पहिला महत्त्वाचा टप्पा होता, ज्याने देशाला अणुऊर्जेच्या क्षेत्रात स्वावलंबी बनवण्याच्या दिशेने पाऊल टाकण्यास मदत केली.श्रीनिवासन यांनी प्रेशराइज्ड हेवी-वॉटर रिएक्टर (PHWR) तंत्रज्ञानाच्या विकासातही मोलाची भूमिका बजावली. PHWR तंत्रज्ञान भारताच्या अणुऊर्जा निर्मितीचा कणा बनले, आणि त्यांच्या तांत्रिक कौशल्यामुळे भारताला स्वदेशी अणुऊर्जा तंत्रज्ञान विकसित करण्यात यश मिळाले.
१९८७ मध्ये त्यांनी न्यूक्लियर पॉवर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (NPCIL) ची स्थापना केली आणि त्याचे पहिले अध्यक्ष व व्यवस्थापकीय संचालक म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने १८ अणुऊर्जा युनिट्स विकसित केल्या, ज्यापैकी ७ कार्यरत झाल्या, ७ बांधकामाखाली होत्या आणि ४ नियोजनाच्या टप्प्यात होत्या.
त्याच वर्षी त्यांनी भारतीय अणुऊर्जा आयोगाचे अध्यक्ष आणि DAE चे सचिव म्हणून जबाबदारी स्वीकारली, जिथे त्यांनी भारताच्या अणुऊर्जा धोरणाला आकार दिला आणि देशाला या क्षेत्रात स्वावलंबी बनवले. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर, MR Srinivasan यांनी आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा एजन्सी (IAEA) आणि इतर जागतिक मंचांवर भारताचे प्रतिनिधित्व केले. त्यांनी भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाची तांत्रिक आणि सुरक्षितता विषयक बाजू प्रभावीपणे मांडली, ज्यामुळे भारताची आंतरराष्ट्रीय स्तरावर विश्वासार्हता वाढली.
MR Srinivasan: पुरस्कार आणि सन्मान
मालूर रामास्वामी श्रीनिवासन यांना त्यांच्या अणुऊर्जा क्षेत्रातील अतुलनीय योगदानासाठी अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले. त्यांना अणुऊर्जा क्षेत्रातील प्रारंभिक कार्यासाठी पद्मश्री (१९८४), विज्ञान आणि अभियांत्रिकी क्षेत्रातील योगदानासाठी पद्मभूषण (१९९०) आणि भारताचा दुसरा सर्वोच्च नागरी सन्मान पद्मविभूषण (२०१५) पुरस्कार मिळाले.
याशिवाय, कर्नाटक राज्योत्सव पुरस्कार (२०१७) त्यांच्या सामाजिक आणि वैज्ञानिक योगदानासाठी आणि आशियाई शास्त्रज्ञ १०० (२०१६) मध्ये आशियातील प्रभावशाली शास्त्रज्ञ म्हणून त्यांची निवड झाली. त्यांच्या कार्याची दखल राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घेतली गेली, आणि त्यांना इतर अनेक पुरस्कारांनीही गौरवण्यात आले.
वैयक्तिक जीवन आणि व्यक्तिमत्त्व
श्रीनिवासन यांना त्यांच्या साध्या आणि समर्पित जीवनशैलीसाठी ओळखले जायचे. ते तांत्रिकदृष्ट्या अत्यंत कुशाग्र होते आणि त्यांच्या नेतृत्वशैलीने सहकाऱ्यांना नेहमी प्रेरणा दिली. त्यांनी अणुऊर्जेच्या सुरक्षित वापरावर आणि पर्यावरणपूरक ऊर्जा निर्मितीवर नेहमी भर दिला. श्रीनिवासन यांचे कार्य भारताच्या अणुऊर्जा क्षेत्रातील स्वावलंबनाचे प्रतीक आहे. त्यांनी स्थापन केलेली NPCILआजही भारताच्या अणुऊर्जा निर्मितीची प्रमुख संस्था आहे.त्यांच्या नेतृत्वामुळे भारताने अणुऊर्जेच्या क्षेत्रात आंतरराष्ट्रीय स्तरावर आपले स्थान निर्माण केले. त्यांचे जीवन आणि कार्य भावी पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी आहे.
